Lời tác giả khi viết: Vật tư tiêu hao Y tế dùng một lần trong đời sống hiện đại

Tác giả: Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng – Bút danh: Minh Hưng

Tôi không nhớ chính xác lần đầu tiên mình thật sự dừng lại để nghĩ nghiêm túc về những vật tư tiêu hao y tế dùng một lần là vào khi nào. Có thể là trong một buổi trực muộn, khi ánh đèn hành lang bệnh viện đã nhạt đi, tiếng bước chân thưa dần, nhưng trên bàn vẫn còn nguyên những thứ nhỏ bé vừa góp phần giữ cho một quy trình điều trị diễn ra an toàn. Cũng có thể là trong một lần thăm khám tại nhà, khi tôi nhìn thấy người thân của bệnh nhân lúng túng tìm một miếng gạc sạch, một đôi găng tay, một chiếc khẩu trang, và nhận ra rằng giữa kiến thức y khoa và đời sống thường nhật vẫn còn một khoảng trống rất lớn, một khoảng trống không nằm ở sự thiếu thiện chí, mà nằm ở sự thiếu chuẩn bị, thiếu hiểu biết phổ thông và đôi khi là thiếu một cách nhìn đúng về những điều tưởng như quá nhỏ để cần được quan tâm. Làm nghề đủ lâu, người ta sẽ thấy nhiều điều không còn dừng ở câu chuyện chuyên môn. Mỗi ngày tiếp xúc với bệnh tật, với lo âu, với sự bất lực, với những phản ứng vội vàng của con người khi sức khỏe bị đe dọa, tôi càng hiểu rằng phần lớn nỗi hoảng hốt trong đời sống không đến từ việc chúng ta không có giải pháp, mà đến từ việc chúng ta không kịp nghĩ đến giải pháp trước khi sự việc xảy ra.

Y học, ở tầng sâu nhất, không chỉ là khoa học chữa bệnh. Y học còn là nghệ thuật giúp con người sống bớt mong manh hơn trước những rủi ro vốn không thể tránh khỏi. Nhưng nghịch lý là rất nhiều người chỉ nhìn thấy y học ở thời điểm muộn nhất, khi cơn đau đã rõ, khi cơn sốt đã cao, khi vết thương đã nhiễm bẩn, khi nỗi sợ đã bao trùm cả một gia đình. Trong khi đó, có một phần rất quan trọng của y học nằm ở trước tất cả những thời điểm ấy, nằm trong sự chuẩn bị lặng lẽ, trong một ngăn tủ thuốc được sắp xếp gọn ghẽ, trong thói quen biết đeo khẩu trang khi cần, biết thay băng đúng cách, biết dùng găng tay khi chăm người bệnh, biết phân biệt giữa sạch sẽ cảm tính và sạch sẽ có nguyên tắc. Tôi viết cuốn sách này từ chính nỗi trăn trở đó. Tôi muốn nói về những điều đi trước tiếng còi cấp cứu, đi trước toa thuốc, đi trước chẩn đoán và can thiệp. Tôi muốn nói về những điều rất nhỏ nhưng lại tham gia trực tiếp vào việc giữ gìn an toàn cho con người trong từng khoảnh khắc đời thường nhất.

Có một thời gian dài, vật tư y tế dùng một lần bị nhìn như những thứ chỉ thuộc về bệnh viện, thuộc về giới chuyên môn, thuộc về môi trường có tính vô trùng nghiêm ngặt. Còn gia đình, với nhiều người, dường như chỉ cần vài viên thuốc cảm, chút dầu gió, một lọ cồn cũ, một ít bông gòn để trong góc tủ là đủ. Nhưng xã hội thay đổi quá nhanh. Chúng ta bước vào một thời đại mà tốc độ sống, mật độ tiếp xúc, nhịp điệu đô thị, các dịch bệnh, áp lực chăm sóc người già, trẻ nhỏ và những nhu cầu theo dõi sức khỏe tại nhà đã làm thay đổi hoàn toàn vai trò của những vật dụng tưởng như phụ trợ ấy. Một chiếc khẩu trang không còn đơn thuần là món đồ dùng khi trời lạnh hay lúc ra đường bụi bặm. Một đôi găng tay không chỉ dành cho bác sĩ. Một miếng gạc vô trùng không chỉ có mặt trên xe cấp cứu. Chúng đã bước vào căn bếp, phòng ngủ, vali du lịch, ngăn kéo bàn làm việc, túi đồ của cha mẹ có con nhỏ, của người con chăm cha mẹ già, của những ai từng trải qua một đêm sốt cao bất ngờ mà không kịp chuẩn bị điều gì. Đời sống hiện đại đã âm thầm kéo y học về gần hơn với từng mái nhà. Và khi y học đã ở gần như vậy, người ta không thể tiếp tục sống với một nhận thức cũ kỹ rằng phòng ngừa là chuyện xa xỉ hay chỉ dành cho người quá cẩn thận.

Tôi từng gặp những gia đình rất khá giả nhưng không có nổi một bộ vật tư cơ bản dùng cho tình huống khẩn cấp ban đầu. Tôi cũng từng gặp những gia đình không dư dả, sống chắt chiu, nhưng trong nhà luôn có một góc nhỏ dành cho những thứ cần thiết nhất để chăm con, chăm người bệnh, chăm người già. Điều đó khiến tôi nghĩ nhiều về bản chất của sự an tâm. An tâm không đến từ việc sở hữu nhiều thứ đắt tiền. An tâm thường đến từ việc mình biết điều gì là thiết yếu và âm thầm giữ cho nó luôn sẵn sàng. Trong đời sống sức khỏe cũng vậy. Rất nhiều thứ công nghệ cao có thể khiến người ta ngưỡng mộ, nhưng chính những vật dụng nhỏ, đúng lúc, đúng cách mới là thứ giúp gia đình vượt qua phần đầu tiên của rủi ro mà không rơi ngay vào hỗn loạn. Cái đầu tiên của chăm sóc không phải là chữa khỏi. Cái đầu tiên của chăm sóc là giữ cho tình huống không trở nên tệ hơn, giữ cho người bệnh được đối xử sạch sẽ, đàng hoàng, an toàn, giữ cho người chăm sóc không bị lây nhiễm chéo, giữ cho cả nhà không bị cuốn vào một cơn hoảng loạn chỉ vì thiếu một vài vật dụng rất cơ bản.

Tôi viết cuốn sách này không phải để ca ngợi sự tiện lợi như một đích đến tuyệt đối. Bởi trong bất kỳ sự tiện lợi nào của đời sống hiện đại cũng luôn có những câu hỏi đi kèm. Vật tư tiêu hao y tế dùng một lần giúp tăng tính vệ sinh, tăng tốc độ xử lý, giảm nguy cơ tái nhiễm bẩn, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán về lãng phí, về thói quen tiêu dùng, về rác thải, về cách con người ứng xử với môi trường và với chính sự dễ dãi của mình. Thế nên điều tôi mong ở bạn đọc không phải là tâm lý tích trữ thật nhiều, dùng thật rộng, mua thật nhanh. Điều tôi mong là một nhận thức đúng. Hiểu đúng để dùng đúng. Dùng đúng để an toàn. Và an toàn nhưng không vô cảm trước những hệ quả rộng hơn mà mỗi lựa chọn đều để lại. Một đời sống văn minh không chỉ biết bảo vệ bản thân, mà còn biết tự hỏi cái giá của sự bảo vệ ấy là gì, liệu nó có thể được thực hiện bằng trách nhiệm hơn, tiết chế hơn, tử tế hơn hay không. Tôi tin rằng sức khỏe và đạo đức chưa bao giờ là hai câu chuyện tách rời nhau. Cách ta dùng một đôi găng tay, cách ta bỏ đi một miếng gạc, cách ta chuẩn bị cho người già hay trẻ nhỏ trong nhà, tất cả đều phản chiếu một quan niệm sống.

Từ góc nhìn của người làm nghề, tôi càng ngày càng bớt tin vào những lời khẳng định tuyệt đối và càng tin hơn vào giá trị của sự hiểu biết vừa đủ nhưng thực sự được thực hành. Nhiều người biết rất nhiều thông tin sức khỏe, nhưng khi sự việc xảy ra lại không biết bắt đầu từ đâu. Nhiều gia đình mua rất nhiều đồ, nhưng đến lúc cần thì không biết món nào dùng trong tình huống nào. Nhiều người nói nhiều về sự quan tâm, nhưng lại không có nổi thói quen kiểm tra hạn sử dụng của bông gạc, thay mới khẩu trang, sắp xếp lại tủ vật tư, hoặc hướng dẫn cho người thân trong nhà cách xử trí ban đầu khi có sự cố. Điều ấy không có gì đáng trách nếu ta chưa từng được chỉ dẫn. Nhưng một khi đã nhận ra khoảng trống đó, có lẽ đã đến lúc chúng ta phải bù đắp nó bằng một cách sống khác. Một cách sống trong đó chăm sóc sức khỏe không được phó mặc hoàn toàn cho may rủi, không chỉ gửi gắm vào cơ sở y tế, mà bắt đầu ngay từ nhận thức của từng gia đình về những gì thiết yếu nhất.

Tôi chọn viết cuốn sách này bằng bút danh Minh Hưng không phải để tách mình khỏi công việc của một bác sĩ, mà để cho phép mình nói mềm dịu hơn, gần gũi hơn, chậm hơn với bạn đọc. Trong bệnh viện, chúng tôi buộc phải nhanh, chính xác, ngắn gọn, quyết định trong giới hạn thời gian. Nhưng trên trang sách, tôi muốn có một nhịp khác. Một nhịp đủ chậm để nhìn thấy phía sau những vật dụng y tế là câu chuyện của con người. Câu chuyện của một người mẹ luôn sợ con té ngã mà lại hay quên chuẩn bị băng gạc trong nhà. Câu chuyện của một người con thay tã cho cha già trong im lặng, học cách chăm sóc từ những điều nhỏ nhặt nhất. Câu chuyện của một gia đình trẻ chỉ thực sự hiểu giá trị của một chiếc nhiệt kế sạch và vài miếng dán hạ sốt sau đêm đầu tiên con sốt cao. Câu chuyện của rất nhiều người tưởng mình đang sống bình thường cho đến khi một tình huống bất ngờ buộc họ phải nhận ra bình thường chưa bao giờ là điều có sẵn. Nó là kết quả của vô số chuẩn bị âm thầm mà khi không có biến cố, ta hầu như không nhìn thấy.

Cuốn sách này vì thế không chỉ là một cuốn sách về vật tư tiêu hao y tế dùng một lần. Nó còn là một cuốn sách về lối sống phòng ngừa, về văn hóa chăm sóc, về trách nhiệm cá nhân trong một xã hội hiện đại đang ngày càng phải tự học cách sống an toàn hơn. Tôi muốn người đọc nhìn thấy rằng đằng sau một chiếc khẩu trang là một thái độ với cộng đồng, đằng sau một đôi găng tay là một cách hiểu về ranh giới giữa bảo vệ và cẩu thả, đằng sau một miếng gạc vô trùng là sự tôn trọng với những tổn thương dù nhỏ nhất trên cơ thể con người. Chúng ta thường quen đánh giá sự trưởng thành của một xã hội qua bệnh viện lớn, công nghệ cao, những tiến bộ y học đột phá. Điều đó không sai. Nhưng tôi nghĩ một xã hội chỉ thực sự trưởng thành khi những nguyên tắc cơ bản nhất của an toàn và vệ sinh đã đi vào từng căn nhà, từng hành vi nhỏ, từng lựa chọn tiêu dùng hằng ngày của người dân. Nói cách khác, tương lai của sức khỏe cộng đồng không chỉ được quyết định bởi những gì diễn ra trong các cơ sở y tế, mà còn bởi cách mỗi gia đình tự đối xử với rủi ro trước khi rủi ro trở thành khủng hoảng.

Có thể sẽ có người cầm cuốn sách này lên và nghĩ rằng chủ đề này quá nhỏ. Tôi hiểu cảm giác đó. Quả thật, so với những câu chuyện lớn lao của y học, vật tư tiêu hao dùng một lần dường như chỉ là phần ngoại vi. Nhưng chính đời sống đã dạy tôi điều ngược lại. Nỗi đau và sự an tâm của con người không phân chia theo tầm vóc lý thuyết. Một vết thương nhỏ mà được xử lý sạch sẽ, đúng cách, có thể giúp một người yên lòng. Một sự lúng túng vì không có vật dụng cần thiết đúng lúc có thể làm cả gia đình rối bời. Một hành động chăm sóc đúng có thể không trở thành kỳ tích, nhưng nó giữ cho cuộc sống không trượt nhanh sang hướng xấu hơn. Và nếu y học có một phẩm chất đẹp đẽ nào đó ngoài khoa học và kỹ thuật, tôi nghĩ đó là lòng tôn trọng những điều nhỏ nhưng có thật trong đời sống con người.

Tôi mong rằng khi đi cùng cuốn sách này, bạn sẽ không chỉ tích lũy thêm kiến thức, mà sẽ bắt đầu nhìn lại căn nhà của mình bằng con mắt khác. Nhìn ngăn tủ thuốc. Nhìn thói quen chuẩn bị. Nhìn cách cả gia đình phản ứng trước những vấn đề sức khỏe thường ngày. Nhìn xem trong sự bận rộn, ta đã bỏ quên những điều gì rất căn bản. Và trên hết, tôi mong bạn nhận ra rằng chăm sóc sức khỏe không phải là một biến cố, mà là một nếp sống. Một nếp sống được xây từ những việc rất nhỏ, rất lặp lại, rất âm thầm, đến mức đôi khi không ai thấy công lao của nó. Nhưng cũng như không khí sạch, nước sạch hay giấc ngủ đủ, chỉ khi thiếu đi, ta mới hiểu nó quan trọng đến mức nào.

Nếu những trang sách này có thể giúp một gia đình chuẩn bị tốt hơn, một người trẻ sống chủ động hơn, một người con chăm cha mẹ già bình tĩnh hơn, một bậc cha mẹ bớt hoảng hốt hơn trong lúc con ốm, thì với tôi, cuốn sách đã không ra đời vô ích. Tôi không kỳ vọng nó thay thế tư vấn y khoa trực tiếp, càng không muốn nó tạo ra cảm giác rằng chỉ cần có vật tư là đủ. Không, y học chưa bao giờ đơn giản như thế. Nhưng giữa một đầu là sự chủ quan và một đầu là sự hoảng loạn, tôi luôn tin vào một con đường thứ ba: con đường của hiểu biết, chuẩn bị và hành động đúng mức. Cuốn sách này được viết ra để đồng hành cùng con đường ấy. Và nếu bạn đọc nó trong một buổi chiều bình thường, khi chưa có ai trong nhà đau ốm, chưa có điều gì bất trắc xảy ra, thì có lẽ đó chính là thời điểm tốt nhất. Bởi mọi chuẩn bị có ý nghĩa nhất đều nên bắt đầu từ khi cuộc sống vẫn còn đang yên bình.