1. Ống thông tiểu tại nhà – một vật tư nhỏ nhưng ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống

Trong chăm sóc người bệnh tại nhà, có những vật tư tưởng như rất nhỏ nhưng lại quyết định sự an toàn, sự sạch sẽ và cả phẩm giá của người bệnh. Ống thông tiểu, thường được gọi quen thuộc là sonde tiểu, là một trong những vật tư như vậy.

Một người cao tuổi bí tiểu, một bệnh nhân sau phẫu thuật, một người liệt nằm lâu, một người có bệnh lý thần kinh bàng quang, một bệnh nhân nam sau can thiệp tiết niệu – nam khoa hoặc một người bệnh nặng không tự đi tiểu được có thể cần đặt ống thông tiểu để dẫn lưu nước tiểu ra ngoài.

Khi đó, túi nước tiểu trở thành vật tư đi kèm không thể thiếu. Túi giúp chứa nước tiểu, theo dõi lượng nước tiểu, giữ giường chiếu sạch hơn và hỗ trợ người chăm sóc quản lý tình trạng bài tiết của người bệnh.

Nhưng đặt sonde tiểu không đơn giản là “cắm một cái ống để nước tiểu chảy ra”. Đằng sau ống thông tiểu là cả một hệ thống chăm sóc cần được hiểu đúng: giữ sạch vùng đặt sonde, không kéo giật ống, không để dây dẫn bị gập, giữ túi nước tiểu thấp hơn bàng quang, theo dõi màu sắc nước tiểu, nhận biết dấu hiệu nhiễm trùng và biết khi nào cần gọi nhân viên y tế.

Nếu chăm sóc đúng, ống thông tiểu giúp người bệnh thoải mái hơn, giảm ứ đọng nước tiểu và hỗ trợ theo dõi sức khỏe. Nếu chăm sóc sai, nó có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn tiết niệu, đau, chảy máu, tắc sonde, rò nước tiểu hoặc tổn thương niệu đạo.

Bài viết này của Dubhe Pharma™ được xây dựng dành cho các gia đình Việt Nam đang chăm sóc người có sonde tiểu tại nhà, đặc biệt là người cao tuổi, người sau phẫu thuật và người bệnh cần đặt sonde dài ngày.

2. Ống thông tiểu là gì?

Ống thông tiểu là một ống mềm được đưa vào bàng quang để dẫn nước tiểu ra ngoài cơ thể. Nước tiểu sau đó chảy qua dây dẫn và được chứa trong túi nước tiểu.

Trong thực hành y tế, ống thông tiểu có thể được sử dụng trong nhiều tình huống khác nhau. Có người chỉ cần đặt trong thời gian ngắn sau phẫu thuật. Có người cần đặt vài ngày để theo dõi lượng nước tiểu. Có người cần đặt dài ngày do không tự tiểu được, bí tiểu, liệt, bệnh lý thần kinh bàng quang hoặc các vấn đề tiết niệu khác.

Các loại thường gặp gồm:

2.1. Sonde tiểu lưu qua niệu đạo

Đây là loại ống thông được đưa qua lỗ tiểu, đi theo niệu đạo vào bàng quang. Đầu ống nằm trong bàng quang và thường được giữ bằng một bóng nhỏ bơm nước ở đầu sonde. Nước tiểu chảy liên tục ra túi chứa bên ngoài.

Đây là loại nhiều gia đình thường gọi là “đặt sonde tiểu”.

2.2. Sonde tiểu ngắt quãng

Đây là hình thức đưa ống thông vào bàng quang để tháo nước tiểu, sau đó rút ra, không để ống lưu lại liên tục. Cách này chỉ nên thực hiện khi người bệnh hoặc người chăm sóc được hướng dẫn kỹ bởi nhân viên y tế.

2.3. Ống thông trên xương mu

Một số trường hợp đặc biệt, ống thông không đi qua niệu đạo mà được đặt qua thành bụng dưới vào bàng quang. Đây là loại cần chăm sóc theo hướng dẫn chuyên khoa, đặc biệt chú ý vùng da quanh vị trí đặt ống.

2.4. Dụng cụ dẫn tiểu ngoài cho nam giới

Một số nam giới có thể dùng dụng cụ dẫn tiểu ngoài dạng bao chụp, không đưa ống vào niệu đạo. Loại này có đặc điểm chăm sóc khác với sonde tiểu lưu và cần chọn kích cỡ phù hợp.

Trong mọi trường hợp, người bệnh và gia đình cần hiểu rõ mình đang dùng loại ống nào, vì mỗi loại có cách chăm sóc, thay thế và theo dõi khác nhau.

3. Khi nào người bệnh cần đặt ống thông tiểu?

Ống thông tiểu không nên được đặt tùy tiện. Đây là vật tư y tế có chỉ định và cần được nhân viên y tế quyết định.

Một số tình huống có thể cần đặt sonde tiểu gồm:

• Bí tiểu cấp, người bệnh không tự tiểu được.
• Sau phẫu thuật cần theo dõi lượng nước tiểu.
• Sau phẫu thuật tiết niệu, nam khoa, phụ khoa hoặc vùng chậu.
• Người bệnh nặng cần theo dõi cân bằng dịch.
• Người liệt, tổn thương tủy sống hoặc rối loạn thần kinh bàng quang.
• Người cao tuổi nằm lâu, không kiểm soát tiểu tiện trong một số hoàn cảnh đặc biệt.
• Chăm sóc giảm nhẹ khi việc đi tiểu gây đau, khó khăn hoặc mất vệ sinh nghiêm trọng.
• Một số bệnh lý tuyến tiền liệt, niệu đạo hoặc bàng quang theo chỉ định bác sĩ.

Tuy nhiên, không phải cứ tiểu không kiểm soát là cần đặt sonde. Có nhiều phương án khác như tã, tấm lót, dụng cụ hỗ trợ vệ sinh, tập bàng quang, thuốc hoặc điều trị nguyên nhân. Đặt sonde tiểu dài ngày có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn tiết niệu, vì vậy cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ.

Người bệnh nên hỏi bác sĩ ba câu rất quan trọng:

Vì sao tôi cần đặt ống thông tiểu?
Dự kiến đặt trong bao lâu?
Khi nào có thể rút sonde?

Một ống thông tiểu chỉ nên tồn tại khi nó còn thực sự cần thiết.

4. Túi nước tiểu là gì và có những loại nào?

Túi nước tiểu là túi chứa nước tiểu dẫn ra từ ống thông. Túi được nối với sonde qua dây dẫn và có van xả để đổ nước tiểu ra ngoài khi cần.

Trong chăm sóc tại nhà, thường gặp hai nhóm túi chính:

4.1. Túi nước tiểu đeo chân

Túi đeo chân thường nhỏ hơn, được cố định ở đùi hoặc cẳng chân bằng dây đai. Loại này giúp người bệnh dễ di chuyển hơn, phù hợp ban ngày với người còn đi lại được.

Ưu điểm:

• Gọn hơn.
• Dễ giấu dưới quần áo rộng.
• Giúp người bệnh đỡ mặc cảm khi sinh hoạt.
• Phù hợp với người cần vận động nhẹ.

Điều cần chú ý là túi không được buộc quá chặt, không kéo căng sonde, không để dây dẫn gập và vẫn phải thấp hơn bàng quang để nước tiểu chảy xuống thuận lợi.

4.2. Túi nước tiểu treo giường hoặc túi ban đêm

Túi ban đêm thường có dung tích lớn hơn, được treo cạnh giường hoặc đặt ở giá treo phù hợp. Loại này thích hợp khi người bệnh nằm lâu, ngủ qua đêm hoặc cần dẫn lưu nhiều giờ.

Túi cần được đặt thấp hơn bàng quang, không chạm sàn, không bị gập dây và không bị kéo căng khi người bệnh xoay trở.

4.3. Túi dùng một lần và túi thay định kỳ

Tùy loại sản phẩm, hướng dẫn nhà sản xuất và chỉ định chăm sóc, túi có thể dùng một lần hoặc thay theo lịch. Gia đình không nên tự ý dùng lại túi đã bẩn hoặc kéo dài thời gian sử dụng nếu không được hướng dẫn.

Túi nước tiểu không chỉ là vật chứa. Nó là một phần của hệ thống dẫn lưu. Nếu túi đặt sai, dây bị gập, van xả nhiễm bẩn hoặc túi bị nâng cao hơn bàng quang, nguy cơ trào ngược, tắc nghẽn và nhiễm khuẩn có thể tăng lên.

5. Nguyên tắc vàng khi chăm sóc sonde tiểu tại nhà

Chăm sóc sonde tiểu tại nhà không quá phức tạp nếu gia đình nắm được các nguyên tắc cốt lõi. Điều quan trọng là phải làm đều đặn, sạch sẽ và không chủ quan.

5.1. Rửa tay trước và sau khi chạm vào sonde hoặc túi nước tiểu

Đây là nguyên tắc đầu tiên. Trước khi chạm vào ống thông, dây dẫn, túi nước tiểu hoặc van xả, người chăm sóc cần rửa tay bằng xà phòng và nước sạch hoặc sát khuẩn tay phù hợp. Sau khi thao tác xong cũng phải rửa tay lại.

Găng tay có thể cần thiết khi xử lý nước tiểu, dịch bẩn hoặc chăm sóc vùng sinh dục, nhưng găng tay không thay thế rửa tay. Sau khi tháo găng vẫn cần vệ sinh tay.

5.2. Luôn để túi nước tiểu thấp hơn bàng quang

Túi nước tiểu phải được đặt thấp hơn bàng quang để nước tiểu chảy theo chiều xuống. Nếu túi bị đặt cao hơn bàng quang, nước tiểu có thể chảy ngược hoặc làm tăng nguy cơ nhiễm bẩn hệ thống dẫn lưu.

Khi người bệnh nằm, túi nên được treo thấp hơn mặt giường nhưng không chạm sàn. Khi người bệnh ngồi hoặc di chuyển, túi vẫn cần thấp hơn vùng bụng dưới.

5.3. Không để dây dẫn bị gập, xoắn hoặc đè ép

Dây dẫn bị gập có thể làm nước tiểu không chảy được, khiến bàng quang căng, đau tức bụng dưới, rò nước tiểu quanh sonde hoặc tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.

Gia đình nên kiểm tra dây dẫn mỗi khi người bệnh xoay trở, ngồi dậy, thay quần áo, chuyển từ giường sang ghế hoặc đi lại.

5.4. Không kéo, giật hoặc để sonde bị căng

Kéo giật ống thông có thể gây đau, chảy máu, tổn thương niệu đạo hoặc làm lệch vị trí bóng cố định trong bàng quang. Ống thông cần được cố định phù hợp vào đùi hoặc vùng cơ thể theo hướng dẫn để tránh bị kéo khi người bệnh cử động.

Với người cao tuổi lú lẫn, sa sút trí tuệ hoặc bứt rứt, gia đình cần chú ý nguy cơ người bệnh tự kéo sonde.

5.5. Không tự ý tháo nối hệ thống khi không cần thiết

Hệ thống ống thông – dây dẫn – túi nước tiểu càng ít bị tháo rời thì nguy cơ nhiễm bẩn càng thấp. Không nên tự ý tháo nối túi, thay túi, cắt dây, nối thêm ống hoặc mở hệ thống nếu chưa được hướng dẫn.

5.6. Giữ vùng sinh dục và vùng quanh ống sạch

Vùng quanh lỗ tiểu cần được vệ sinh nhẹ nhàng hằng ngày và sau khi bẩn. Không cần chà xát mạnh. Không tự ý dùng dung dịch sát khuẩn mạnh, dung dịch có mùi, xà phòng kích ứng hoặc thuốc bôi không được hướng dẫn.

Với nam giới, cần chú ý vệ sinh vùng quy đầu, bao quy đầu nếu có, nhưng không kéo mạnh. Với nữ giới, cần vệ sinh từ trước ra sau để giảm nguy cơ đưa vi khuẩn từ vùng hậu môn về niệu đạo.

6. Cách xả túi nước tiểu tại nhà

Xả túi nước tiểu là thao tác gia đình thường phải thực hiện hằng ngày. Làm đúng giúp giảm mùi, giảm ứ đọng và hạn chế nhiễm bẩn.

Các bước gợi ý:

Bước 1: Chuẩn bị

Chuẩn bị găng tay nếu cần, giấy lau sạch, bình hoặc dụng cụ hứng nước tiểu, túi rác và dung dịch vệ sinh tay.

Bước 2: Rửa tay

Rửa tay hoặc sát khuẩn tay trước khi thao tác.

Bước 3: Đặt dụng cụ hứng

Đặt dụng cụ hứng dưới van xả. Không để đầu van chạm vào dụng cụ hứng, sàn nhà, bồn cầu hoặc bề mặt bẩn.

Bước 4: Mở van xả

Mở van để nước tiểu chảy ra. Tránh để nước tiểu bắn ra ngoài.

Bước 5: Đóng van lại

Sau khi xả xong, đóng van chắc chắn. Lau sạch phần ngoài nếu cần theo hướng dẫn.

Bước 6: Đổ bỏ nước tiểu

Đổ nước tiểu vào bồn cầu hoặc nơi phù hợp. Rửa sạch dụng cụ hứng nếu dùng lại.

Bước 7: Tháo găng và rửa tay

Tháo găng đúng cách nếu đã dùng. Rửa tay lại sau thao tác.

Gia đình không nên đợi túi quá đầy mới xả. Túi quá nặng có thể kéo căng ống thông, gây khó chịu, rò rỉ hoặc làm tăng nguy cơ tụt, lệch hệ thống.

7. Bao lâu cần thay túi nước tiểu?

Thời gian thay túi nước tiểu phụ thuộc vào loại túi, hướng dẫn nhà sản xuất, tình trạng người bệnh và chỉ định của nhân viên y tế. Có loại túi dùng một lần, có loại thay theo lịch, có loại được dùng trong khoảng thời gian nhất định.

Gia đình không nên tự quyết định kéo dài thời gian dùng chỉ vì túi “trông vẫn còn sạch”. Túi nước tiểu đã tiếp xúc với nước tiểu và hệ thống dẫn lưu, nếu dùng quá lâu, vệ sinh kém hoặc bảo quản sai có thể làm tăng nguy cơ mùi hôi, cặn, rò rỉ và nhiễm khuẩn.

Nên hỏi rõ nhân viên y tế:

• Loại túi này dùng trong bao lâu?
• Khi nào cần thay?
• Có cần thay túi ban ngày và ban đêm riêng không?
• Cách thay túi ra sao?
• Khi thay túi cần dùng găng, gạc hoặc sát khuẩn như thế nào?
• Túi đã dùng cần bỏ vào đâu?

Với người có sonde tiểu dài ngày, nên ghi lại lịch thay túi, lịch thay sonde và các dấu hiệu bất thường để dễ theo dõi.

8. Chăm sóc người cao tuổi có sonde tiểu tại nhà

Người cao tuổi là nhóm rất thường cần chăm sóc sonde tiểu tại nhà. Họ có thể bị phì đại tuyến tiền liệt, bí tiểu, sau phẫu thuật, tai biến mạch máu não, liệt, sa sút trí tuệ hoặc các bệnh mạn tính khiến việc tiểu tiện khó khăn.

Khi chăm sóc người cao tuổi có sonde tiểu, gia đình cần chú ý:

8.1. Giữ sự kín đáo và tôn trọng

Sonde tiểu và túi nước tiểu liên quan trực tiếp đến vùng riêng tư. Người bệnh cao tuổi có thể xấu hổ, mặc cảm hoặc khó chịu khi phải phụ thuộc vào con cháu. Người chăm sóc nên giải thích nhẹ nhàng, thao tác kín đáo, che phủ cơ thể phù hợp và tránh nói những lời khiến người bệnh cảm thấy mình là gánh nặng.

Chăm sóc sonde tiểu không chỉ là kỹ thuật. Đó còn là chăm sóc phẩm giá.

8.2. Phòng kéo giật sonde

Người cao tuổi lú lẫn hoặc hay xoay trở có thể vô tình kéo vào ống thông. Gia đình nên cố định dây hợp lý, chọn quần áo rộng, kiểm tra dây khi thay đổi tư thế và quan sát nếu người bệnh có biểu hiện bứt rứt.

8.3. Theo dõi nước tiểu hằng ngày

Gia đình nên quan sát lượng nước tiểu, màu sắc, mùi, cặn, máu hoặc sự thay đổi bất thường. Nếu nước tiểu đục, hôi, có máu, có cặn nhiều, lượng giảm rõ hoặc người bệnh sốt, đau, lơ mơ hơn bình thường, cần liên hệ cơ sở y tế.

8.4. Chăm sóc da

Người cao tuổi đặt sonde vẫn có thể bị rò nước tiểu, ẩm vùng bẹn, hăm da hoặc loét tì đè nếu nằm lâu. Cần giữ da khô sạch, thay tấm lót khi bẩn, xoay trở theo hướng dẫn và quan sát vùng cùng cụt, mông, bẹn, đùi.

8.5. Không quên dinh dưỡng và nước uống

Nếu không bị bác sĩ hạn chế dịch, người bệnh cần được uống nước phù hợp. Không nên tự ý ép uống quá nhiều hoặc hạn chế nước quá mức. Lượng nước cần phù hợp với bệnh nền như suy tim, suy thận, phù, tăng huyết áp hoặc chỉ định điều trị.

9. Chăm sóc sonde tiểu sau phẫu thuật

Sau phẫu thuật, ống thông tiểu có thể được đặt tạm thời để theo dõi nước tiểu, giúp bàng quang nghỉ ngơi hoặc hỗ trợ quá trình hồi phục. Người bệnh sau phẫu thuật tiết niệu, nam khoa, phụ khoa, phẫu thuật vùng chậu hoặc phẫu thuật lớn có thể ra viện khi vẫn còn sonde.

Trong giai đoạn này, gia đình cần chú ý:

• Không tự ý rút sonde.
• Không tự ý bơm, xả bóng sonde.
• Không kéo ống thông khi thay quần áo.
• Không nâng túi nước tiểu cao hơn bàng quang.
• Ghi nhận lượng nước tiểu nếu bác sĩ yêu cầu.
• Theo dõi màu nước tiểu, đặc biệt nếu có máu.
• Tái khám đúng hẹn để đánh giá thời điểm rút sonde.
• Liên hệ cơ sở y tế nếu đau tăng, sốt, nước tiểu không chảy, máu nhiều hoặc rò nước tiểu quanh sonde.

Sau một số phẫu thuật tiết niệu hoặc nam khoa, nước tiểu có thể có màu hồng nhạt trong thời gian ngắn tùy tình huống. Nhưng nếu nước tiểu đỏ nhiều, có cục máu đông, sonde tắc, đau tức bụng dưới hoặc người bệnh mệt, cần được bác sĩ đánh giá.

10. Dấu hiệu nhiễm trùng đường tiết niệu khi đặt sonde

Nhiễm khuẩn tiết niệu là một trong những nguy cơ quan trọng nhất ở người đặt ống thông tiểu, đặc biệt khi sonde lưu dài ngày.

Gia đình cần chú ý các dấu hiệu sau:

• Sốt hoặc rét run.
• Đau vùng bụng dưới.
• Đau hông lưng.
• Nước tiểu đục.
• Nước tiểu có mùi hôi rõ.
• Nước tiểu đổi màu bất thường.
• Cảm giác nóng rát, đau vùng bàng quang hoặc niệu đạo.
• Người bệnh mệt nhiều, lơ mơ, thay đổi ý thức, đặc biệt ở người cao tuổi.
• Có máu trong nước tiểu.
• Đau quanh vị trí đặt sonde.
• Có dịch mủ, sưng đỏ hoặc viêm quanh lỗ tiểu.
• Nước tiểu ra ít dù người bệnh vẫn uống đủ nước.
• Túi nước tiểu không có nước tiểu trong nhiều giờ.

Ở người cao tuổi, nhiễm trùng đôi khi không biểu hiện rầm rộ. Người bệnh có thể chỉ mệt hơn, ăn kém, lú lẫn hơn, ngủ nhiều, kích thích hoặc suy giảm sinh hoạt đột ngột. Vì vậy, gia đình không nên chỉ chờ sốt cao mới đi khám.

Khi nghi ngờ nhiễm trùng, không nên tự mua kháng sinh uống. Cần liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được đánh giá, xét nghiệm nước tiểu nếu cần và điều trị đúng.

11. Dấu hiệu tắc sonde tiểu cần xử lý sớm

Tắc sonde có thể khiến nước tiểu không thoát được ra ngoài, làm bàng quang căng đau và gây biến chứng.

Các dấu hiệu gợi ý tắc sonde gồm:

• Túi nước tiểu không có nước tiểu hoặc lượng nước tiểu giảm rõ.
• Người bệnh đau tức bụng dưới.
• Căng vùng trên xương mu.
• Rò nước tiểu quanh ống thông.
• Dây dẫn có cặn, máu cục hoặc gập xoắn.
• Người bệnh bứt rứt, khó chịu.
• Nước tiểu chảy lúc có lúc không.

Trước hết, gia đình có thể kiểm tra xem dây dẫn có bị gập, túi có đặt cao hơn bàng quang không, van có đóng nhầm không, ống có bị đè dưới người bệnh không. Nếu đã kiểm tra mà nước tiểu vẫn không chảy, không nên tự ý bơm rửa sonde nếu chưa được hướng dẫn. Cần gọi nhân viên y tế hoặc đưa người bệnh đi khám.

Tự ý bơm rửa sai cách có thể đẩy vi khuẩn ngược dòng, gây đau, chảy máu hoặc làm nặng thêm tình trạng.

12. Rò nước tiểu quanh sonde có nguy hiểm không?

Rò nước tiểu quanh sonde là tình trạng nước tiểu không chảy hoàn toàn vào túi mà rỉ ra quanh ống thông. Điều này có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân:

• Sonde bị tắc.
• Dây dẫn bị gập.
• Bàng quang co thắt.
• Sonde không đúng kích cỡ.
• Bóng sonde hoặc vị trí sonde có vấn đề.
• Táo bón làm tăng áp lực vùng chậu.
• Nhiễm trùng tiết niệu.
• Người bệnh kéo giật làm lệch sonde.

Gia đình không nên tự ý thay sonde lớn hơn vì nghĩ ống to sẽ hết rò. Ống quá lớn có thể gây đau và tổn thương niệu đạo. Khi rò nước tiểu kéo dài, kèm đau, sốt, nước tiểu đục, máu hoặc không chảy vào túi, cần liên hệ cơ sở y tế.

13. Máu trong nước tiểu khi đặt sonde: khi nào cần lo?

Một ít máu trong nước tiểu có thể xuất hiện sau đặt sonde, sau vận động mạnh, sau kéo giật nhẹ hoặc sau một số phẫu thuật tiết niệu. Tuy nhiên, không được chủ quan.

Cần liên hệ nhân viên y tế nếu có:

• Nước tiểu đỏ nhiều.
• Máu cục trong túi.
• Sonde tắc do máu.
• Đau tức bụng dưới.
• Chảy máu quanh lỗ tiểu.
• Sốt hoặc rét run.
• Người bệnh mệt, chóng mặt, tụt huyết áp.
• Máu kéo dài hoặc tăng lên.

Không nên tự ý rút sonde khi thấy máu. Rút sai cách có thể làm tổn thương nặng hơn, đặc biệt nếu bóng sonde vẫn còn bơm trong bàng quang.

14. Có nên tự thay sonde tiểu tại nhà không?

Không nên tự thay sonde tiểu tại nhà nếu người chăm sóc chưa được đào tạo hoặc chưa được nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp.

Thay sonde là thao tác xâm nhập vào đường tiết niệu. Nếu làm sai có thể gây:

• Đau.
• Chảy máu.
• Nhiễm khuẩn tiết niệu.
• Tổn thương niệu đạo.
• Đặt sai vị trí.
• Bơm bóng sai chỗ.
• Tạo đường giả niệu đạo, đặc biệt ở nam giới.
• Không dẫn lưu được nước tiểu.

Người bệnh nam cao tuổi có phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hoặc từng phẫu thuật tiết niệu càng không nên tự đặt sonde nếu không có chuyên môn.

Nếu người bệnh cần thay sonde định kỳ tại nhà, nên có nhân viên y tế thực hiện hoặc hướng dẫn đầy đủ theo quy trình. Gia đình cần biết lịch thay, loại sonde, kích cỡ sonde, thể tích bóng, loại túi sử dụng và dấu hiệu cần xử lý khẩn cấp.

15. Những sai lầm thường gặp khi chăm sóc ống thông tiểu tại nhà

15.1. Đặt túi nước tiểu cao hơn bàng quang

Đây là lỗi thường gặp khi người bệnh ngồi xe lăn, thay quần áo hoặc treo túi lên thành giường quá cao. Túi cần thấp hơn bàng quang để nước tiểu chảy xuống thuận lợi.

15.2. Để túi chạm sàn

Túi nước tiểu chạm sàn dễ nhiễm bẩn, mất vệ sinh và có nguy cơ bị kéo, đá vào hoặc làm rơi. Nên treo túi ở vị trí phù hợp, thấp hơn bàng quang nhưng không đặt trên sàn.

15.3. Để dây dẫn gập hoặc bị đè

Dây bị gập khiến nước tiểu không chảy, gây tắc nghẽn. Cần kiểm tra dây sau mỗi lần người bệnh thay đổi tư thế.

15.4. Kéo sonde khi vệ sinh hoặc thay quần áo

Sonde bị kéo có thể gây đau, chảy máu và tổn thương niệu đạo. Cần thao tác chậm, đỡ dây khi thay đồ và cố định ống phù hợp.

15.5. Không rửa tay trước khi chạm vào hệ thống

Tay bẩn có thể đưa vi khuẩn vào vùng sonde, van xả hoặc túi nước tiểu. Rửa tay là bước rất đơn giản nhưng thường bị bỏ qua.

15.6. Tự ý dùng kháng sinh khi nước tiểu đục

Nước tiểu đục hoặc hôi có thể do nhiều nguyên nhân. Không nên tự mua kháng sinh vì có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm, tăng kháng thuốc và điều trị không đúng nguyên nhân.

15.7. Tự ý rút sonde khi người bệnh khó chịu

Nếu sonde làm người bệnh đau, rò nước tiểu hoặc khó chịu, cần liên hệ nhân viên y tế. Không tự rút vì bóng sonde có thể còn trong bàng quang.

16. Người bệnh có sonde tiểu có tắm được không?

Việc tắm rửa phụ thuộc vào tình trạng người bệnh, loại sonde, vết mổ, chỉ định sau phẫu thuật và hướng dẫn của bác sĩ. Nhiều người có thể vệ sinh cơ thể bình thường hoặc lau người tại giường, nhưng cần giữ hệ thống sonde sạch, không kéo giật và không để vùng đặt sonde bị nhiễm bẩn.

Một số lưu ý chung:

• Hỏi bác sĩ về việc tắm nếu vừa phẫu thuật.
• Không ngâm mình trong bồn nếu chưa được cho phép.
• Giữ túi nước tiểu thấp hơn bàng quang.
• Không kéo dây khi thay đồ.
• Lau khô vùng sinh dục sau vệ sinh.
• Không bôi phấn, kem, dầu hoặc dung dịch lạ quanh lỗ tiểu nếu không được hướng dẫn.
• Rửa tay trước và sau khi chăm sóc.

Nếu có vết mổ, ống dẫn lưu khác hoặc ống thông trên xương mu, cần tuân thủ hướng dẫn riêng.

17. Táo bón và sonde tiểu: mối liên quan gia đình hay bỏ qua

Táo bón có thể làm người bệnh đặt sonde khó chịu hơn, tăng áp lực vùng chậu, góp phần gây rò nước tiểu quanh sonde hoặc làm bàng quang co thắt. Người cao tuổi nằm lâu, ít vận động, uống ít nước hoặc dùng nhiều thuốc rất dễ táo bón.

Gia đình nên chú ý:

• Chế độ ăn đủ chất xơ nếu phù hợp.
• Uống nước theo hướng dẫn bác sĩ.
• Vận động nhẹ hoặc xoay trở nếu có thể.
• Theo dõi số lần đi ngoài.
• Không tự ý dùng thuốc nhuận tràng kéo dài nếu chưa hỏi nhân viên y tế.

Chăm sóc sonde tiểu không chỉ là chăm sóc ống. Đó là chăm sóc toàn bộ cơ thể người bệnh.

18. Vật tư cần chuẩn bị khi chăm sóc sonde tiểu tại nhà

Gia đình có người đặt sonde tiểu nên chuẩn bị một góc vật tư sạch, dễ lấy và tách riêng với đồ sinh hoạt.

Danh mục gợi ý gồm:

• Găng tay y tế dùng một lần.
• Khẩu trang nếu cần chăm sóc người bệnh có triệu chứng hô hấp.
• Dung dịch sát khuẩn tay.
• Xà phòng rửa tay.
• Gạc sạch hoặc gạc vô trùng theo hướng dẫn.
• Khăn lau dùng một lần.
• Tấm lót chống thấm.
• Túi nước tiểu phù hợp.
• Dây cố định sonde hoặc vật tư cố định theo hướng dẫn.
• Túi rác nhỏ có thể buộc kín.
• Bình hứng khi xả túi nếu cần.
• Sổ theo dõi lượng nước tiểu, màu sắc nước tiểu và dấu hiệu bất thường.
• Số điện thoại cơ sở y tế hoặc nhân viên chăm sóc.

Không nên để vật tư sạch chung với túi nước tiểu đã dùng, tã bẩn, rác y tế hoặc vật tư ẩm. Vật tư vô trùng nếu rách bao bì, ẩm hoặc hết hạn thì không nên dùng cho chăm sóc vùng sonde.

19. Cách theo dõi nước tiểu hằng ngày

Nước tiểu là một dấu hiệu quan trọng phản ánh tình trạng sức khỏe. Gia đình chăm sóc người có sonde nên quan sát mỗi ngày.

Cần theo dõi:

19.1. Lượng nước tiểu

Nếu bác sĩ yêu cầu, cần ghi lại lượng nước tiểu theo giờ hoặc theo ngày. Lượng nước tiểu giảm rõ có thể liên quan đến uống ít, mất nước, suy thận, tắc sonde hoặc vấn đề khác.

19.2. Màu sắc

Nước tiểu có thể vàng nhạt, vàng đậm, hồng, đỏ hoặc đục tùy tình trạng. Nước tiểu đỏ nhiều, có máu cục hoặc đục hôi cần được chú ý.

19.3. Mùi

Mùi hôi rõ, khó chịu, kèm đục, sốt hoặc đau có thể gợi ý nhiễm trùng.

19.4. Cặn

Cặn, sỏi nhỏ, mảng lắng hoặc chất nhầy có thể làm tăng nguy cơ tắc sonde. Nếu xuất hiện nhiều hoặc lặp lại, cần trao đổi với nhân viên y tế.

19.5. Dòng chảy

Nước tiểu nên chảy liên tục hoặc theo từng đợt tùy lượng nước tiểu. Nếu dây khô lâu, túi không có nước tiểu, người bệnh đau tức bụng dưới, cần kiểm tra tắc nghẽn.

20. Khi nào cần đưa người bệnh đi khám ngay?

Gia đình cần liên hệ bác sĩ, điều dưỡng hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Sốt hoặc rét run.
• Người bệnh lơ mơ, mệt bất thường, thay đổi ý thức.
• Đau bụng dưới, đau hông lưng hoặc đau quanh sonde.
• Nước tiểu đục, hôi rõ hoặc đổi màu bất thường.
• Nước tiểu đỏ nhiều hoặc có máu cục.
• Không có nước tiểu chảy vào túi trong nhiều giờ dù người bệnh vẫn uống đủ nước.
• Sonde có vẻ bị tắc.
• Nước tiểu rò nhiều quanh sonde.
• Chảy máu quanh lỗ tiểu.
• Sonde bị tụt ra ngoài.
• Người bệnh kéo giật sonde gây đau hoặc chảy máu.
• Da quanh ống thông trên xương mu sưng đỏ, chảy dịch, đau hoặc có mủ.
• Túi nước tiểu rò rỉ, vỡ, bẩn hoặc hệ thống dẫn lưu bị tháo rời không kiểm soát.
• Gia đình không chắc mình đang xử lý đúng.

Không nên chờ đến khi người bệnh quá nặng mới đi khám. Với người cao tuổi, người có bệnh nền, người sau phẫu thuật hoặc người suy giảm miễn dịch, các dấu hiệu bất thường cần được đánh giá sớm hơn.

21. Ống thông tiểu trong Nam khoa và Tiết niệu: vì sao cần vật tư đúng?

Trong Nam khoa và Tiết niệu, ống thông tiểu có thể liên quan đến nhiều tình huống chuyên khoa như bí tiểu do tuyến tiền liệt, sau phẫu thuật tuyến tiền liệt, sau cắt bao quy đầu trong một số trường hợp đặc biệt, sau tạo hình niệu đạo, hẹp niệu đạo, chấn thương vùng sinh dục – tiết niệu hoặc theo dõi sau can thiệp.

Ở nam giới, niệu đạo dài hơn và có những đoạn dễ bị tổn thương nếu thao tác sai. Người có phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hoặc từng can thiệp tiết niệu càng cần thận trọng khi đặt sonde.

Vì vậy, vật tư đúng rất quan trọng:

• Ống thông đúng kích cỡ.
• Chất liệu phù hợp.
• Túi nước tiểu phù hợp nhu cầu vận động.
• Gel bôi trơn y tế phù hợp khi đặt.
• Găng tay và vật tư vô khuẩn.
• Dây cố định tránh kéo giật.
• Túi đựng rác và vật tư vệ sinh đúng.

Một chiếc sonde không phù hợp hoặc một túi nước tiểu kém chất lượng có thể làm người bệnh khó chịu, rò rỉ, kéo căng, nhiễm bẩn hoặc tăng nguy cơ biến chứng. Vật tư tiêu hao trong tiết niệu không nên được chọn chỉ vì giá rẻ. Cần ưu tiên độ an toàn, tính phù hợp và nguồn gốc rõ ràng.

22. Dubhe Pharma™ và giải pháp vật tư tiết niệu tại nhà cho gia đình Việt

Tại Việt Nam, nhu cầu chăm sóc người bệnh tại nhà ngày càng tăng. Nhiều gia đình đang chăm sóc cha mẹ cao tuổi, người sau phẫu thuật, người bệnh mạn tính, người liệt hoặc người cần đặt sonde tiểu dài ngày. Điều đó đòi hỏi không chỉ sự tận tâm, mà còn cần vật tư phù hợp và kiến thức đúng.

Dubhe Pharma™ định hướng đồng hành cùng gia đình, nhà thuốc, phòng khám và cơ sở y tế trong việc cung cấp và phổ biến kiến thức về vật tư tiêu hao y tế, trong đó có nhóm vật tư tiết niệu như:

• Ống thông tiểu.
• Túi nước tiểu.
• Găng tay y tế.
• Gạc và vật tư chăm sóc.
• Tấm lót chống thấm.
• Vật tư vệ sinh.
• Các sản phẩm hỗ trợ chăm sóc người bệnh tại nhà.

Với Dubhe Pharma™, vật tư y tế không chỉ là sản phẩm. Đó là một phần của hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe an toàn, thiết thực và có trách nhiệm.

Một túi nước tiểu đúng loại giúp người bệnh thoải mái hơn.
Một ống thông phù hợp giúp giảm đau và giảm biến chứng.
Một đôi găng tay dùng đúng lúc giúp người chăm sóc an toàn hơn.
Một tấm lót thay đúng thời điểm giúp da người bệnh sạch hơn.
Một gia đình hiểu đúng sẽ chăm sóc bình tĩnh hơn.

Dubhe Pharma™ mong muốn góp phần xây dựng thói quen chăm sóc người bệnh tại nhà theo hướng hiện đại hơn: sạch hơn, đúng hơn, nhân văn hơn và an toàn hơn.

23. Góc nhìn của Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng – Minh Hưng

Là một bác sĩ, tôi đã nhiều lần chứng kiến sự lúng túng của gia đình khi người thân phải ra viện với một ống thông tiểu và một túi nước tiểu bên người. Với nhân viên y tế, đó có thể là một vật tư quen thuộc. Nhưng với gia đình, đó lại là một thế giới hoàn toàn mới: sợ kéo nhầm, sợ tắc, sợ nhiễm trùng, sợ người bệnh đau, sợ nước tiểu rò, sợ không biết khi nào cần đi khám.

Tôi cho rằng chăm sóc sonde tiểu tại nhà không chỉ là học vài thao tác kỹ thuật. Đó là học một cách chăm sóc có hiểu biết.

Biết rửa tay trước khi chạm vào ống.
Biết để túi thấp hơn bàng quang.
Biết không kéo giật sonde.
Biết quan sát màu sắc nước tiểu.
Biết nhận ra sốt, đau, đục, hôi, tắc, rò là những dấu hiệu cần chú ý.
Biết không tự ý rút hoặc thay sonde nếu chưa được đào tạo.
Biết hỏi nhân viên y tế khi không chắc chắn.

Một ống thông tiểu có thể làm người bệnh thấy bất tiện, xấu hổ hoặc phụ thuộc. Vì vậy, người chăm sóc cần không chỉ đúng kỹ thuật, mà còn đúng thái độ. Hãy chăm sóc kín đáo, nhẹ nhàng, tôn trọng và kiên nhẫn. Người bệnh không chỉ cần nước tiểu được dẫn lưu tốt. Họ cần cảm thấy mình vẫn được giữ gìn phẩm giá.

Y học, ở tầng sâu nhất, không chỉ là điều trị bệnh. Y học còn là cách chúng ta bảo vệ con người trong những khoảnh khắc họ yếu đuối nhất.

24. Kết luận: Chăm sóc sonde tiểu đúng là bảo vệ sức khỏe và phẩm giá người bệnh

Ống thông tiểu và túi nước tiểu tại nhà là những vật tư rất quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi, người sau phẫu thuật và người bệnh dài ngày. Chúng giúp dẫn lưu nước tiểu, theo dõi tình trạng bài tiết và hỗ trợ chăm sóc vệ sinh. Nhưng chúng cũng đòi hỏi sự hiểu biết và thận trọng.

Gia đình cần nhớ những nguyên tắc cốt lõi:

Rửa tay trước và sau khi chăm sóc.
Luôn để túi nước tiểu thấp hơn bàng quang.
Không để dây dẫn bị gập, xoắn hoặc kéo căng.
Không tự ý tháo nối hệ thống.
Không tự rút hoặc thay sonde nếu chưa được hướng dẫn.
Theo dõi màu sắc, mùi, lượng nước tiểu hằng ngày.
Nhận biết sớm dấu hiệu nhiễm trùng, tắc sonde, rò nước tiểu hoặc chảy máu.
Đi khám đúng lúc khi có bất thường.

Một gia đình chăm sóc tốt không phải là gia đình làm thay bác sĩ. Một gia đình chăm sóc tốt là gia đình hiểu đúng việc mình đang làm, biết giới hạn của chăm sóc tại nhà và biết tìm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần.

Dubhe Pharma™ – đồng hành cùng gia đình Việt trong chăm sóc ống thông tiểu, túi nước tiểu và vật tư tiết niệu tại nhà an toàn, đúng cách và có trách nhiệm.

Câu hỏi thường gặp

Ống thông tiểu tại nhà dùng để làm gì?

Ống thông tiểu giúp dẫn nước tiểu từ bàng quang ra ngoài khi người bệnh không tự tiểu được, cần theo dõi lượng nước tiểu, sau phẫu thuật hoặc trong một số bệnh lý tiết niệu theo chỉ định bác sĩ.

Túi nước tiểu nên đặt ở vị trí nào?

Túi nước tiểu cần được đặt thấp hơn bàng quang để nước tiểu chảy xuống thuận lợi. Không nên để túi chạm sàn, không đặt túi cao hơn bụng dưới và không để dây dẫn bị gập.

Có nên tự thay sonde tiểu tại nhà không?

Không nên nếu người chăm sóc chưa được đào tạo hoặc chưa được nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp. Thay sonde sai cách có thể gây đau, chảy máu, nhiễm khuẩn hoặc tổn thương niệu đạo.

Bao lâu cần thay túi nước tiểu?

Thời gian thay túi phụ thuộc loại túi, hướng dẫn nhà sản xuất và chỉ định của nhân viên y tế. Gia đình nên hỏi rõ lịch thay túi và lịch thay sonde trước khi người bệnh ra viện hoặc bắt đầu chăm sóc tại nhà.

Dấu hiệu nhiễm trùng khi đặt sonde tiểu là gì?

Các dấu hiệu cần chú ý gồm sốt, rét run, đau bụng dưới, đau hông lưng, nước tiểu đục, hôi, đổi màu, mệt nhiều, lơ mơ, đau quanh sonde hoặc nước tiểu ra ít bất thường.

Sonde tiểu không ra nước tiểu phải làm sao?

Trước hết kiểm tra dây có bị gập, túi có đặt cao hơn bàng quang, van có bị đóng hoặc ống có bị đè không. Nếu vẫn không ra nước tiểu, người bệnh đau tức bụng dưới hoặc khó chịu, cần liên hệ nhân viên y tế. Không tự ý bơm rửa nếu chưa được hướng dẫn.

Nước tiểu rò quanh sonde có bình thường không?

Rò nước tiểu quanh sonde có thể do tắc sonde, bàng quang co thắt, kích cỡ sonde không phù hợp, dây gập, táo bón hoặc nhiễm trùng. Nếu rò nhiều, kéo dài hoặc kèm đau, sốt, máu, cần đi khám.

Có máu trong túi nước tiểu có nguy hiểm không?

Một ít máu có thể xuất hiện trong một số tình huống sau đặt sonde hoặc sau phẫu thuật. Tuy nhiên, nếu nước tiểu đỏ nhiều, có máu cục, sonde tắc, đau, sốt hoặc chảy máu quanh lỗ tiểu, cần liên hệ cơ sở y tế.

Người đặt sonde tiểu có tắm được không?

Tùy tình trạng người bệnh và chỉ định sau phẫu thuật. Nhiều người có thể vệ sinh cơ thể hoặc lau người, nhưng cần tránh kéo sonde, giữ túi thấp hơn bàng quang và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt nếu có vết mổ.

Gia đình cần chuẩn bị gì khi chăm sóc người đặt sonde tiểu?

Gia đình nên chuẩn bị găng tay y tế, dung dịch sát khuẩn tay, gạc sạch hoặc vô trùng theo hướng dẫn, tấm lót chống thấm, túi nước tiểu phù hợp, túi rác buộc kín, vật tư cố định sonde và số điện thoại cơ sở y tế để liên hệ khi có bất thường.

Dubhe Pharma™ cung cấp giải pháp gì cho chăm sóc tiết niệu tại nhà?

Dubhe Pharma™ định hướng cung cấp và phổ biến kiến thức về vật tư tiêu hao y tế, bao gồm ống thông tiểu, túi nước tiểu, găng tay, tấm lót, gạc và các sản phẩm hỗ trợ chăm sóc người bệnh tại nhà an toàn, đúng cách và có trách nhiệm.